9 lipca 2026 roku w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi w Warszawie odbyło się drugie robocze spotkanie poświęcone rozwojowi Wielkowiejskiego Targu jako pilotażu strategii „Mądre Wioski, Przedmieścia w Mieście” oraz modelu współpracy wsi, przedmieść i miasta. W spotkaniu uczestniczyli: Jacek Czerniak, Sekretarz Stanu w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Bogdan Pomianek, radca generalny MRiRW, prof. Joanna Hańderek, radna Miasta Krakowa, oraz Janusz Bończak, pełnomocnik Wójta Gminy Wielka Wieś ds. realizacji programu Smart Villages / Mądre Wioski, Przedmieścia w Mieście. Rozmowa była kontynuacją prac przygotowywanych wspólnie z Ryszardem Śmiałkiem, II Wicewojewodą Małopolskim, Krzysztofem Wołosem, Wójtem Gminy Wielka Wieś, prof. Joanną Hańderek oraz Januszem Bończakiem. Podczas spotkania omówiono możliwości dalszego rozwoju Wielkowiejskiego Targu jako praktycznego modelu krótkich łańcuchów dostaw, współpracy lokalnych producentów, samorządu, mieszkańców, organizacji społecznych i partnerów instytucjonalnych. Wskazano również na znaczenie takich inicjatyw dla budowania bezpieczeństwa żywnościowego, wzmacniania lokalnych rynków oraz tworzenia nowoczesnej polityki rozwoju obszarów wiejskich i podmiejskich. Przy okazji spotkania zaprosiliśmy Pana Ministra Jacka Czerniaka do współzainicjowania obchodów Europejskich Dni Wspólnot Lokalnych, proponowanych na dzień 25 marca. Inicjatywa ta ma podkreślać znaczenie współpracy między wsią, przedmieściami i miastem oraz wzmacniać myślenie o lokalnych wspólnotach jako o jednym, współzależnym organizmie społecznym, gospodarczym i środowiskowym. (jb)
Materiał roboczy przedłożony
Panu Ministrowi Czerniakowi,
Podsekretarzowi Stanu w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi
9 lipca 2026 r., Warszawa
Małopolski model współpracy: wieś, przedmieścia, miasto
Kierunki dalszych działań na rzecz rolnictwa jakościowego, krótkich łańcuchów dostaw, lokalnych rynków żywności oraz programu Mądre Wioski, Przedmieścia w Mieście
- Cel główny
Celem drugiego spotkania jest przedstawienie Małopolski, Gminy Wielka Wieś i Wielkowiejskiego Targu jako gotowego pilotażu dla nowoczesnej polityki rolnej opartej na rolnictwie jakościowym, regionalności, krótkich łańcuchach dostaw, lokalnym bezpieczeństwie żywnościowym oraz współpracy między wsią, przedmieściami i miastem.
Najważniejszy komunikat jest prosty: Małopolska nie wygra skalą areału, ale może wygrać jakością, bliskością Krakowa, świeżością produktu, lokalną marką i relacją producenta z mieszkańcem.
Małopolska wymaga osobnego spojrzenia. Nie mieści się łatwo w jednolitej polityce rolnej projektowanej głównie z myślą o dużych areałach i klasycznej produkcji towarowej. Jej położenie krajobrazowe, struktura osadnicza, bliskość dużych miast oraz rozdrobnienie gospodarstw sprawiają, że potrzebuje polityki dopasowanej do własnych warunków.
Rozdrobnienie rolnictwa nie musi być wyłącznie problemem. Przy mądrym wsparciu może stać się podstawą jakościowego, przychodowego i bliskiego mieszkańcom modelu rozwoju. Małe gospodarstwa mogą budować swoją wartość nie przez masową skalę, ale przez świeżość, autentyczność, jakość, relację z odbiorcą i obecność na lokalnym rynku.
- Fundament: Porozumienie Mądrych Wiosek i Przedmieść w Mieście
Ważnym fundamentem proponowanych działań jest Wielostronne Porozumienie o współpracy partnerskiej w ramach inicjatywy „Mądre Wioski, Przedmieścia w Mieście”, podpisane 25 marca 2026 roku w Małopolskim Urzędzie Wojewódzkim w Krakowie.
Porozumienie łączy administrację rządową, samorządy, instytucje publiczne, środowiska naukowe, organizacje społeczne i osoby zaangażowane w rozwój lokalny. Jego siłą jest współpraca ponad podziałami oraz połączenie różnych perspektyw: wsi, przedmieść i miasta.
Porozumienie podpisali: Ryszard Śmiałek, II Wicewojewoda Małopolski; Aleksander Miszalski, Prezydent Miasta Krakowa; Krzysztof Wołos, Wójt Gminy Wielka Wieś; dr hab. Joanna Hańderek, prof. UJ, w imieniu Stowarzyszenia Kuźnica, Janusz Bończak, redaktor naczelny magazynu Istota.info; Daniel Wrzoszczyk, Dyrektor Biura Stowarzyszenia Metropolia Krakowska; Piotr Adamczuk i Barbara Kawa w imieniu Stowarzyszenia Korona Północnego Krakowa; Marcin Kobuszewski, Dyrektor Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa w Krakowie oraz Bronisław Dutka, Dyrektor Małopolskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego
Pierwsze posiedzenie Zespołu Mądre Wioski, Przedmieścia w Mieście odbyło się 9 kwietnia 2026 roku w Urzędzie Gminy Wielka Wieś. Funkcję przewodniczącej powierzono prof. Joannie Hańderek, rolę koordynatora prac Zespołu potwierdził Janusz Bończak, a za siedzibę Zespołu uznano Urząd Gminy Wielka Wieś.
Dzięki temu program Mądre Wioski, Przedmieścia w Mieście nie jest jedynie hasłem. Ma realne zaplecze instytucjonalne i społeczne. Wielka Wieś i Wielkowiejski Targ mogą być miejscem, w którym idee zapisane w porozumieniu są sprawdzane, rozwijane i pokazywane jako model dla innych gmin.
- Wielka Wieś jako pilotaż i węzeł metropolitalny
Naturalnym miejscem pilotażu mogłaby być Gmina Wielka Wieś oraz Wielkowiejski Targ.
Wielka Wieś nie jest już wyłącznie klasycznym obszarem rolniczym. Położenie w bezpośredniej bliskości Krakowa sprawia, że staje się częścią struktury metropolitalnej Małopolski. To właśnie ta pozycja może być jej szczególną siłą.
Gmina może pełnić rolę węzła, czyli miejsca łączącego produkcję rolną, lokalnych producentów, promocję rolnictwa jakościowego, mieszkańców przedmieść i rynek miejski. Może być mostem między tym, co wiejskie, rolnicze i lokalne, a tym, co miejskie, konsumenckie, edukacyjne i instytucjonalne.
W tym sensie Wielka Wieś jest dobrym przykładem myślenia o Smart Suburbs, czyli mądrych przedmieściach. Są to przestrzenie, które nie są już wyłącznie wsią, ale nie są też zwykłą dzielnicą miasta. To nowe obszary życia codziennego, pracy, mobilności, relacji społecznych i kontaktu z lokalną żywnością.
Wielkowiejski Targ pokazuje, że lokalne targowisko może być czymś więcej niż miejscem sprzedaży. Może być inkubatorem przedsiębiorczości, miejscem promocji rolników, przetwórców i rzemieślników, przestrzenią edukacji, rozmowy społecznej i budowania zaufania między producentem a mieszkańcem. Nie chodzi tu o festiwalizację wydarzeń targowych, ale o trwałe wzmacnianie lokalnego rynku, relacji społecznych i bezpieczeństwa żywnościowego.
Ważnym elementem tego modelu jest także rękodzieło i lokalne rzemiosło. Obok producentów żywności pojawiają się osoby rozwijające własne pomysły, małe pracownie, warsztaty i przedsięwzięcia twórcze. To często pierwszy krok do działalności gospodarczej, dodatkowego źródła dochodu lub budowania lokalnej marki.
Rękodzieło nie powinno być traktowane wyłącznie jako dodatek estetyczny. Może być inkubatorem mikroprzedsiębiorczości, sposobem dywersyfikacji dochodów oraz narzędziem zachowania tożsamości, kultury i dziedzictwa podkrakowskich oraz innych społeczności lokalnych.
Ten kierunek jest również częścią myślenia o miastach, które muszą na nowo uczyć się swojego związku z wyżywieniem. Naturalnym zapleczem żywnościowym miast są ich najbliższe okolice, a te z dnia na dzień tracimy przez presję urbanizacyjną, rozlewanie się zabudowy i zanikanie terenów rolnych. Dlatego ochrona i mądre wykorzystanie stref podmiejskich powinny być częścią polityki rolnej, przestrzennej i społecznej.
- Najważniejsze prośby do Ministerstwa Rolnictwa
Na tym etapie zależy nam przede wszystkim na trzech decyzjach.
Po pierwsze, prosimy o potraktowanie Wielkiej Wsi i Wielkowiejskiego Targu jako pilotażu lokalnego rynku żywności w regionie rozdrobnionym agrarnie i silnie powiązanym z metropolią krakowską.
Po drugie, prosimy o rozpoczęcie prac nad umocowaniem instytucjonalnym tego kierunku, najlepiej poprzez zespół roboczy lub grupę konsultacyjną przy Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Po trzecie, prosimy o wskazanie realnych źródeł finansowania dla gmin, które chcą rozwijać lokalne targi, krótkie łańcuchy dostaw, promocję lokalnych producentów oraz lokalne rękodzieło i rzemiosło.
Dziś inicjatywy takie jak Wielkowiejski Targ są wspierane przede wszystkim z budżetu gminy i dzięki zaangażowaniu samorządu. Jest to bardzo cenne, ale jeżeli podobne działania mają być trwałe i możliwe do powielania w innych gminach, potrzebne jest wsparcie systemowe.
Środki finansowe powinny obejmować między innymi infrastrukturę targową, promocję lokalnych producentów, logistykę krótkich łańcuchów dostaw, działania edukacyjne, szkolenia oraz obecność rolników, przetwórców, rzemieślników i rękodzielników na wydarzeniach branżowych.
- Zespół przy Ministerstwie i koordynatorzy w gminach
Proponujemy rozważyć powołanie przy Ministrze Rolnictwa i Rozwoju Wsi zespołu roboczego do spraw Mądrych Wiosek, Przedmieść i Lokalnych Rynków Żywności.
Zespół nie dublowałby istniejących struktur rolniczych. Jego zadaniem byłoby uchwycenie tego, co dzieje się dziś na styku wsi, przedmieść i miasta: lokalnej żywności, małych gospodarstw, targów, zdrowia publicznego, edukacji, gastronomii, samorządów, lokalnego rzemiosła i codziennych potrzeb mieszkańców.
Równocześnie warto rozważyć tworzenie w urzędach gminnych podobnych pionów, stanowisk lub funkcji koordynacyjnych. Nie musi to oznaczać nowej biurokracji. W wielu gminach mogłaby to być funkcja koordynatora, pełnomocnika albo małego zespołu międzyreferatowego, który łączyłby sprawy rolnictwa, środowiska, promocji, zdrowia, edukacji, kultury, przedsiębiorczości i współpracy z mieszkańcami.
Dla gmin byłoby to realne wsparcie organizacyjne. Program nie może opierać się wyłącznie na dobrej woli pojedynczych osób. Potrzebuje prostych struktur, jasnych zadań i środków, które pozwolą działać spokojnie, konsekwentnie i długofalowo.
- Sieć gmin i dzień 25 marca
Docelowo warto stworzyć sieć gmin, które rozwijają podobny model. Każda gmina mogłaby mieć własną specyfikę, ale wspólny byłby kierunek: lokalna żywność, krótkie łańcuchy dostaw, współpraca z miastem, jakość życia mieszkańców i wzmacnianie lokalnej przedsiębiorczości.
Proponujemy również, aby 25 marca stał się symboliczną i praktyczną datą dla programu Mądrych Wiosek, Przedmieść i Miast. Nie powinien to być wyłącznie dzień rocznicowy. Może stać się corocznym dniem rozpoczęcia prezentacji dobrych praktyk, lokalnych targów, producentów, projektów gminnych, debat, spotkań mieszkańców, szkół, samorządów i instytucji publicznych. Zapraszamy pana Ministra do podpisania listu intencyjnego tworzącego te obchody
W 2027 roku można przygotować pierwszą edycję takiego wydarzenia jako wspólne podsumowanie pilotażu i zapowiedź dalszego rozwoju programu.
- Pierwsze kroki działania
Podczas drugiego spotkania proponujemy uzgodnić kilka konkretnych kroków:
- wskazanie osoby kontaktowej w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi,
- rozpoczęcie prac nad zespołem roboczym lub grupą konsultacyjną,
- uznanie Wielkiej Wsi i Wielkowiejskiego Targu za pilotaż,
- wskazanie możliwych źródeł finansowania,
- przygotowanie roboczego spotkania w Małopolsce z udziałem samorządów, producentów i przedstawicieli ministerstwa,
- rozpoczęcie prac nad modelem koordynatorów Mądrych Wiosek w gminach,
- przygotowanie założeń pierwszej edycji wydarzenia 25 marca 2027 roku,
- uwzględnienie w pilotażu producentów żywności, rękodzielników, rzemieślników i małych lokalnych pracowni jako ważnej części lokalnego rynku, przedsiębiorczości i dziedzictwa.
- Najważniejsza intencja
Naszą intencją jest stworzenie prostego, praktycznego i możliwego do powielania modelu. Małe gospodarstwa, lokalni producenci, gminy podmiejskie i duże miasta nie powinny działać osobno. Mogą tworzyć jeden system współpracy, w którym rolnik ma bliższy rynek, mieszkaniec ma dostęp do dobrej żywności, a gmina wzmacnia lokalną gospodarkę i jakość życia.
To kierunek oparty na uważności i sprawiedliwości społecznej. Dobra żywność, lokalny rynek, przestrzeń spotkania i wsparcie małych producentów, rzemieślników i rękodzielników nie powinny być luksusem. Powinny być częścią dobrze zorganizowanej wspólnoty.
Wielka Wieś może być miejscem, w którym taki model zostanie pokazany w praktyce.
Prof. Joanna Hańderek, przewodnicząca Nowej Lewicy, radna Miasta Krakowa
Janusz Bończak, red. Nacz. Magazynu Istota.info, koordynator Mądrych Wiosek, Przedmieść w Mieście
