Biała Księga pokazuje, dlaczego „Piątka dla Zwierząt” upadła i jak projektować skuteczne reformy
6 września 2026 roku podczas XVIII Ogólnopolskiego Kongresu Kobiet w Krakowie odbędzie się premiera Białej Księgi „Legislacja pod presją. Lekcje z Piątki Kaczyńskiego. Jak projektować reformy odporne na strach polityków” autorstwa dr. Sylwii Spurek. Publikacja wydana przez Green REV Institute rekonstruuje proces legislacyjny z 2020 roku, wskazuje przyczyny zatrzymania reformy i przekłada doświadczenia „Piątki dla Zwierząt” na konkretny Model Projektowania Reformy.
„Piątka dla Zwierząt” była jednym z najgłośniejszych i najbardziej konfliktowych projektów zmian w ustawie o ochronie zwierząt w ostatnich latach. Obejmowała m.in. zakaz hodowli zwierząt na futra, ograniczenie uboju bez ogłuszania, zakaz wykorzystywania zwierząt w cyrkach oraz zmiany dotyczące zwierząt domowych, schronisk i interwencji organizacji społecznych.
Projekt przeszedł przez Sejm w ciągu 48 godzin. Po trzydziestu dniach prac Senatu wrócił do Sejmu. Na tym etapie prace legislacyjne zostały zatrzymane. Ustawy ostatecznie nie przyjęto, a opinia publiczna nie otrzymała pełnego wyjaśnienia przyczyn wycofania się z reformy.
Biała Księga pokazuje, że jej niepowodzenia nie można sprowadzić do jednego błędu ani jednej decyzji politycznej. Złożyły się na nie problemy prawne i proceduralne, brak pełnej oceny skutków regulacji oraz niewystarczające konsultacje. Znaczenie miały również brak trwałej większości politycznej, niedoszacowanie siły i zasobów przeciwników reformy, słabe przygotowanie komunikacyjne oraz brak alternatywnych scenariuszy działania na wypadek kryzysu.
„Reforma nie zaczyna się w Sejmie, ale dużo wcześniej. Jeżeli projektowana ustawa jest pierwszym krokiem w procesie reformy, projekt z definicji jest źle zaplanowany.” – dr. Sylwia Spurek, autorka Białej Księgi
Publikacja powstała na podstawie szerokiego materiału badawczego. Analiza objęła publicznie dostępne dokumenty legislacyjne, stenogramy z prac parlamentarnych oraz blisko 200 pisemnych opinii i stanowisk. Przeprowadzono także 25 wywiadów indywidualnych i trzy panele eksperckie. Biała Księga została poddana konsultacjom oraz pięciu niezależnym recenzjom wydawniczym.
„Przegrana Piątki dla Zwierząt nie powinna pozostać wyłącznie historią straconej szansy. Dlatego wracamy do niej po sześciu latach i pytamy, czego może nas nauczyć. Biała Księga ma być narzędziem dla osób, które chcą projektować zmianę zdolną przetrwać presję polityczną, ekonomiczną i medialną.” – Anna Spurek, prezeska Green REV Institute
Od diagnozy do Modelu Projektowania Reformy
Finałem Białej Księgi jest Model Projektowania Reformy. Pokazuje on, że skuteczna zmiana wymaga znacznie więcej niż przygotowania projektu ustawy i zdobycia większości w parlamencie.
Model obejmuje pogłębioną diagnozę problemu, wysoką jakość przepisów, pełną ocenę skutków regulacji oraz rzeczywiste konsultacje. Uwzględnia także mapowanie interesariuszek i interesariuszy oraz ich zasobów, budowanie trwałych koalicji, segmentację komunikacji i przygotowanie na dezinformację.
Autorka wskazuje również na potrzebę tworzenia alternatywnych scenariuszy działania, wcześniejszego określania granic negocjacji i przygotowania na możliwe weto prezydenckie. Jedną z rekomendacji jest także dzielenie rozbudowanych pakietów zmian na spójne projekty sektorowe, jeśli może to zwiększyć szanse powodzenia reformy.
Biała Księga zwraca uwagę, że proces nie kończy się wraz z głosowaniem. Reforma wymaga także skutecznego wdrożenia, monitorowania rezultatów i wyciągania wniosków również wtedy, gdy zostaje politycznie zatrzymana.
Lekcja nie tylko dla praw zwierząt
Znaczenie publikacji wykracza poza historię jednej ustawy. Opisane mechanizmy mogą pojawić się wszędzie tam, gdzie reforma narusza silne interesy ekonomiczne lub polityczne.
Dotyczy to praw zwierząt, ale także polityki klimatycznej, zdrowia publicznego, praw człowieka czy transformacji systemu żywnościowego. W każdym z tych obszarów sama racja merytoryczna lub etyczna nie gwarantuje powodzenia zmiany.
Biała Księga pokazuje, że reforma potrzebuje odpowiednio przygotowanego prawa, danych i zaplecza eksperckiego. Potrzebuje także trwałych koalicji, strategii politycznej oraz komunikacji odpornej na presję i kryzys.
Premiera 6 września w Krakowie
Premiera Białej Księgi odbędzie się 6 września 2026 roku podczas XVIII Ogólnopolskiego Kongresu Kobiet w Centrum Kongresowym ICE Kraków.
W ramach premiery, w godz. 11.15–11.45, odbędzie się panel „Legislacja pod presją. Przedwyborcze lekcje z Piątki Kaczyńskiego”, poświęcony politycznym i legislacyjnym wnioskom płynącym z historii reformy.
Egzemplarze Białej Księgi będzie można otrzymać na stoisku Green REV Institute podczas Kongresu. Publikacja będzie również dostępna bezpłatnie w wersji elektronicznej.
O wydawcy
Green REV Institute to wegański think tank działający na rzecz sprawiedliwej transformacji systemu żywnościowego. Prowadzi działania badawcze, rzecznicze i edukacyjne, łącząc kwestie zdrowia publicznego, praw człowieka, klimatu, środowiska oraz praw zwierząt. Jest inicjatorem Federacji Bezpieczna Żywność, prowadzi portal Bezpieczna Żywność i wydaje magazyn „Nowa Bezpieczna Żywność”.
O autorce
Sylwia Spurek, radczyni prawna, doktorka nauk prawnych i legislatorka. Od ponad 25 lat działa w sferze publicznej: od organizacji pozarządowych, przez naukę i instytucje państwa, po politykę europejską. Była posłanką do Parlamentu Europejskiego i Zastępczynią Rzecznika Praw Obywatelskich. Jest prezeską EFI i współfundatorką Green REV Institute. Łączy prawo, dane i aktywizm. Jest feministką i była nią, zanim stało się to modne, oraz weganką, choć nadal bywa to uznawane za radykalne. W centrum jej działań znajdują się prawa kobiet i prawa zwierząt, szczególnie tych, których głos nie jest słyszany.
Finansowanie
Wydano w ramach zadania „Biała Księga Prac nad Piątką dla Zwierząt” finansowanego ze środków Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018–2030.
Źródło: Green REV Institute
